Водзывы, рэцэнзіі, агляды…

Пра жыццё не ў “нябесных высях”

Аповесць Людмілы Кебіч “Сама, сама, сама, сама, сама…” прачытаў ужо тады, калі яна толькі-толькі была надрукавана ў часопісе “Полымя” (№ 9, 2013), і парадаваўся, што ў нашай беларускай літаратуры з’явіўся такі дыхтоўны твор пра жыццё не ў “нябесных высях”, а, як гаворыцца, на грэшнай зямлі.

І ў нас, у Беларусі, апошнім часам “сурёзную літаратуру” пакрышачу пацясняе белетрыстыка, гэта значыць, творы для “лёгкага, займальнага чытання”. Не ведаю, як чыя чытацкая душа, а мая супраціўляецца ўспрымаць, так бы мовіць, туманы абстрактных мар, ляпункі, малатанкі, фабульна-сюжэтныя “хітрыкі” праз дзеі персанажаў, уласна кажучы, у пустэчы, па-за чалавечай цывілізацыяй, па-за жыццёвай рэчаіснасцю.

Маючы крыху ўласнага ўяўлення пра тое, што гэта такое — Літаратура, стаяў і стаю на тым, што сапраўдная, ісцінная задача літаратуры, яе прызначэнне, як і вызначалі классікі ўсіх часоў і народаў, — свет рабіць лепшым! Не грошы (гранты, прэміі) зарабляць! Не служыць гаспадару, а — чалавецтву! Каб яно не самазнішчылася.

А як, якім чынам літаратуры ажыццяўляць сваю місію? “Рэцэпт” які? Канешне ж, праз жыццяпіс “героя нашага часу”!

Аповесць “Сама, сама, сама, сама, сама…” амаль што ўся цалкам “саткана” з гісторый звычайнага чалавечага побыту, з тыповай паўсядзёншчыны персанажаў. Што ні радок твора, то гучыць сама праўда жыцця. Чытаеш старонку за старонкай — думаеш, разважаеш, а не шпарчэй перагортваеш.

У вобразах гераінь аповесці пісьменніца, як у “Замест прадмовы” на гэта і звяртае ўвагу, “пастаралася адлюстраваць тыповыя рысы паводзін і абставін жыцця ўсіх жанчын, якія замужам (або былі) за мужчынамі, народжанымі пад пэўным задыякальным знакам”, але пры гэтым — з кожным эпізодам, рыскай, мазком ствараючы, выпісваючы, падаючы і характар часу, які, несумненна, накладвае адбітак (і, пэўна ж, найперш, чым задыякальныя знакі) на жыццё, учынкі персанажаў твора.

Менавіта характар часу — стрыжань аповесці Людмілы Кебіч. А які ён пануе (на дварэ) — у агульных рысах яго акрэсліваюць удзельнікі гутаркі на радыё псіхолаг Алена Громчык, доктар-псіхатэрапеўт Ірма Васількова і Айцец Павел (гл. ч. III “Ірма, або Якія нашы гады”).

Хаця размова ў радыеперадачы ідзе пра тое, як сучаснаму чалавеку захаваць псіхічнае здароўе, навучыцца жыць у гармоніі з сабою і навакольным светам, Алена Громчык разам з тым зазначае, што “сучасная рэальнасць з усімі яе парадоксамі і грымасамі і прывяла многіх да страты сэнсу жыцця. Да таго ж мараль сёння часта носіць дэкларатыўны, слоўны характар, што ставіць пад сумненне існаванне яе як гэтакай. У выніку свядомасць многіх людзей раздвойваецца, і яны робяцца інфантыльнымі, не развіваюцца. А жыццё не даруе ні хвіліны застою. Не паспееш азірнуцца, як яно абярнулася цяжкімі няўдачамі ў асабістым, сямейным, грамадскім, рознымі разладамі і хваробамі. А тут недалёка ўжо і да крыміналу”.

Святар Павел, адказваючы на пытанне вядучай “што рабіць”, таксама з горыччу канстатуе: “Мішура, шуміха, зласлоўе, інтрыгі становяцца звыклымі ў паўсядзённым жыцці. Не могуць быць здаровыя людзі, калі ў жыцці суцэльныя інфляцыі і дэвальвацыі; шматлікія эканамічныя эксперыменты каштуюць сучаснаму чалавеку не толькі здароўя, але і бесперспектыўнай будучыні. Людзям няма калі займацца сабой, каб паставіць усё ў жыцці на сваё месца. Калі ж ім нестае сіл, яны звяртаюцца да святара, псіхолага, а часцей, на жаль, да варажбіткі. А ўсё значна прасцей, калі прытрымлівацца дзесяці запаведзей. Але гэтаму супрацьстаіць свет зла, разбурэнняў, насілле на тэлебачанні, лёгкае чытанне, якія блакіруюць свядомасць людзей. Ад гэтага чалавек і робіцца несвядомым. Яму ж прасцей жыць бяздумна «ў чорта на кулічках», чым «у Хрыста за пазухай”.

Эпізод за эпізодам у творы змяняюцца натуральна, у логіцы падзей і пачуццяў персанажаў. Сэксу і крыві ў аповесці няма. Пра іх толькі тады-сяды ўсплывае гаворка. І тая ў русле сэнсу жыцця, місіі жанчыны. З удалым упляценнем у галоўную ніць расповяду таго, што ёсць у душы той ці другой гераіні.

Аповесць Людмілы Кебіч — не надумана значная, не надумана глыбокадумная. У ёй скрозь адлюстроўваюцца простыя будні, рэчы, дзеі насельнікаў твора, ды гэта не калькаванне жыцця, гэта даследаванне яго. Яно ў творы паўстае не нудным адвольным “малюнкам алоўкам”, а такім, якім ёсць.

Можна смела сцвярджаць, што гэтая літаратурна-мастацкая праца пісьменніцы Людмілы Кебіч — свайго роду эксклюзіўны мастацка-філасофскі агляд жыцця пакалення перыяду драматычна-трагічнага абвастрэння ў свеце гібрыднай вайны, асновай якой зяўляецца інфармацыйная.

Адным з асобных аб’ектаў гібрыднай вайны ўвогуле, інфармацыйных атак на грамадства ў прыватнасці, канешне ж, не можа не быць жанчына. Бо якая яна, такое грамадства. Каб у сваім жыцці, ва ўчынках мадам не апусцілася да ўзроўню інстынкту і рэфлексу ды ўмення ўсяго толькі гаварыць, разважаць крыху, а не розуму набірацца і жыць розумам, — менавіта найперш аб гэтым у гутарцы па радыё псіхолагам Аленай Громчык і святаром Паўлам і выказваюцца заклапочанасць, трывога.

Таленту, ведання, разумення аўтарам сучаснай рэчаіснасці хапіла, каб нават у рамках жанру кароткай аповесці стварыць даволі шырокую ў сацыяльным сэнсе панараму звычайнага, паўсядзённага жыцця чалавечага. Прычым у адным эпізодзе падкрэсліць стойкасць, непрыняцце неўласцівага чалавеку разумнаму (homo sapiens) нечага, у другім — паказаць рашучае змаганне ім з усім не гожым, не вартым яго, а ў трэцім — нават даць карцінку дэгрэдацыі, маральнага разлажэння і неразумення мэтанакіраванага знешняга ўздзеяння на асобу па расчалавечванню, разкультурванню, абыдліванню, у чацвёртым — даволі пераканаўча паказаць бездапаможнасць у супрацьстаянні ў адзіночку бездухоўнасці, пошласці. Скарыстойваючы пры гэтым розныя сродкі і прыёмы – абазначэнні з’яў сімваламі, падачу ў агульных рысах, кароткіх сцэнках і інш.

У раздзеле “Ірма, або Якія нашы гады?” чытаем:

“— Дык ты што, вырашыла яго апярэдзіць? Загуляць, каб потым не так балюча было, калі што якое і з яго боку? — аслупянела Алена. — Ой, глядзі, Ірма, а то, шукаючы пірага, і хлеб згубіш!

— Во, нарэшце, дайшло! А што, чакаць, калі ён мяне кіне, старую і аблезлую? Не, я да такога не дапушчуся! — жартаўліва-ўзбуджана разважала Ірма.

— Ага, ты, значыць, па прынцыпе: лепшы спосаб абароны — атака! А ці ведаеш ты, што здрада — гэта ж прамое пападанне ў будучае нешчаслівае жыццё твайго нашчадства, у дзяцей і ўнукаў?! Ты згубіла галаву! — Алена сутаргава шукала найбольш пераканаўчыя словы.

— Перастань, Алёнка! Я не малая і не дурная. На жаль. Бо вельмі цяжка быць разумнай у гэтым свеце. Глянеш на чалавека — і ўсё бачыш, усё пра ўсё разумееш. — І раптам, калі да яе вярнуўся добры настрой, вырашыла: «Так, хопіць, як кажуць, колькі таго жыцця». — Дык ты знойдзеш мне хату ці не? Усё роўна я буду з ім сустракацца!

Алена разгубілася, паабяцала, што падумае, хоць наперад ведала — няма ў яе такіх знаёмых, каб пусцілі каханкаў на спатканне. Але яна — псіхолаг, а псіхолаг можа ўсё. Адмаўляць толькі пакуль не навучылася.

«Цікава, а чаму ж гэта Ірма не хоча зняць кватэру за грошы? Такіх прапаноў з адрасамі ў апошнія гады ў кожнай рэкламнай газеце процьма. На гадзіны і суткі здаюць. Нешта сяброўка не дагаворвае, мусіць… А хутчэй за ўсё ні на якую здраду яна не адважыцца. Гэта сёння крыўда жаночая, назапашаная за гады сямейнага жыцця, яе вусны адамкнула, а заўтра жанчына прачнецца зусім у іншым гуморы… Ды і не зможа яна здрадзіць мужу, нікому не зможа, я ж ведаю Ірму», — адпрэчыўшы развагі, прыйшла да думкі Алена, пасля таго, як развіталася з Ірмай і, перайшоўшы на другі бок вуліцы, накіравалася да месца працы — каледжа”.

За радкамі свайго твора Людміла Кебіч бачыцца ўдумлівым, дасведчаным, з багатым жыццёвым вопытам пісьменнікам. Аўтар аповесці “Сама, сама, сама, сама, сама…” усім зместам свайго твора б’е трывогу: што робіцца з людзьмі, у што ператворана, у прыватнасці, сучасная жанчына?

“Кваліфікаваны чытач”, раздумваючы над гэткімі пытаннямі, канешне ж, не можа не даразважацца да вытокаў, прычын, прычынна-выніковых сувязяў. Мне, як “некваліфікаванаму”, напрыклад, на памяць прышлі злавесныя радкі стаўшага шырока вядомым, дзякуючы растыражыраванню прэсай, пасля пабурэння Савецкага Саюза аднаго цікавага дакумента (цытата з тэксту на рускай мове):

“Из литературы и искусства, например, мы постепенно вытравим их социальную сущность, отучим художников, отобьём у них охоту заниматься изображением… исследованием, что ли, тех процессов, которые происходят в глубинах народных масс. Литература, театры, кино — все будет изображать и прославлять самые низменные человеческие чувства. Мы будем всячески поддерживать и поднимать так называемых художников, которые станут насаждать и вдалбливать в человеческое сознание культ секса, насилия, садизма, предательства— словом, всякой безнравственности. В управлении государством мы создадим хаос и неразбериху. Мы будем незаметно, но активно и постоянно способствовать самодурству чиновников, взяточников, беспринципности. Бюрократизм и волокита будут возводиться в добродетель. Честность и порядочность будут осмеиваться и никому не станут нужны, превратятся в пережиток прошлого. Хамство и наглость, ложь и обман, пьянство и наркомания, животный страх друг перед другом и беззастенчивость, предательство, национализм и вражду народов, прежде всего вражду и ненависть к русскому народу - все это мы будем ловко и незаметно культивировать, все это расцветёт махровым цветом. И лишь немногие, очень немногие будут догадываться или даже понимать, что происходит. Но таких людей мы поставим в беспомощное положение, превратим в посмешище, найдём способ их оболгать и объявить отбросами общества. Будем вырывать духовные корни, опошлять и уничтожать основы народной нравственности. Мы будем расшатывать таким образом поколение за поколением. Будем браться за людей с детских, юношеских лет, главную ставку всегда будем делать на молодёжь, станем разлагать, развращать, растлевать её. Мы сделаем из них циников, пошляков, космополитов. Вот так мы это и сделаем”.

Як гаворыцца, якое-небудзь каменціраванне тут яўна лішняе. Акрым, хіба, толькі таго, каб сказаць: назва ў гэтага дакумента — “Директива Совета Национальной Безопасности США 20/1 от 18 августа 1948 г”…

Аповесць Людмілы Кебіч “Сама, сама, сама, сама, сама…”, гэта варта асабліва адзначыць, твор спелы ў мастацкіх адносінах. Пісьменніца ўмее не толькі ўдала саструктурыраваць расповяд, але і зачараваць словам. Мова аповесці — літаратурная з гутарковай народнай. Некаторыя эпізоды падаюцца нават у народна-паэтычнай манеры. Каларыт прастаты і мудрасці прысутнічае скрозь. Малой колькасцю слоў аўтарка абуджае шмат эмоцый (вось пара такіх прыкладаў: “пра цыгана гамана, а ён і тут”, “скачаш-скачаш, на цувырлах ходзіш”). У творы нярэдка і ўсяго два словы ствараюць малюнак, вобраз. Характар. Кожны персанаж таму выяўляецца выпукла, поўна, шматгранна.

Выбіраю для прывядзення цытаты ў доказ сказанага старонку наўгад. Трапілася з раздзела “Вера Іванаўна, або З песні слова не выкінеш”.

“— Вера Іванаўна, а ў Вас муж ёсць? — раптам пацікавілася Ірма.

— Ды ёсць, каб ён, калі быў маленькі, у плоце задушыўся! — уздыхнула жанчына.

— А што, такі дрэнны?

— Ды не, быццам. Не п’е, не курыць. Але без нажа зарэжа. Разумееш, не магу дагадзіць, што б ні рабіла... Бубніць і плявузгае... На старасці сквапны зрабіўся, унукі яго раздражняюць, нікому ў хату не зайсці. Пакуль дзяцей гадавалі, працавалі, няма калі было задумвацца. А як дзеці выраслі, сышлі, дык высветлілася, што не ўмеем мы жыць удваіх, спачатку трэба вучыцца, а сілы ўжо няма, адна стома. Канечне, хацелася б прытуліцца да моцнага мужчынскага пляча, адчуць падтрымку, якая асабліва патрэбна ў мае, бурштынавыя, гады. Але, на жаль, няма яе, той падтрымкі, як няма ні пяшчоты, ні любасці.

— А як жа вы тады жывяцё? Так пакутаваць немагчыма! — узрушана прамовіла Ірма.

— А-а, — махнула рукой Вера Іванаўна, — прызвычаілася. Нічога не чакаю і не хачу. Жывём кожны сам па сабе. З мяне сяброўкі смяюцца, калі я запрашаю іх да сябе на каву і кажу, што сёння ў мяне шчасце №1, гэта значыць, мужа няма дома. А папраўдзе, так яно і ёсць, хоць і прыкра гэта прызнаць. Часам нават думаю: «Можа й добра, што мы так аддаліліся пад старасць? Памрэ — дык хоць меней плакаць буду». «Госпадзі, — падумала Ірма, — а я па сваім ужо не плачу». А ўголас спыталася:

— А ваш муж, выпадкова, не Цялец?

— Так, а чаму ты пытаеш?

— Дык і мой пад гэтым знакам задыяка нарадзіўся! — усклікнула Ірма. — Я-такі думаю: шмат рысаў падобных праглядаецца”.

Пісьменніца абходзіцца без стандартаў і клішэ класічнай літаратуры. Старыя каноны для яе як бы і не існуюць. Гераіні жывуць і дзейнічаюць не ў абжытай добра мастацкай прасторы (іх тэрыторыя, так бы мовіць, аблуду ёсць “дом — праца — крама”) , і яны — не вядомыя ўжо вобразы.

Гераіні аповесці “Сама, сама, сама, сама, сама…”, несумненна, асобы. Добрыя, станоўчыя ці адмоўныя ў сваіх паводзінах, настроях, памкненнях, жыццёвых стратэгіях ці тактыках. Асобныя з іх момантамі падаюцца як бы крыху з глузду з’ехаўшымі, у боязні — у няўпэўненасці ў дні заўтрашнім. Слабейшыя (Мілана, Ірма) спакушаюцца. Моцныя (Алена) змагаюцца.

“Пасля Алена занялася хатнімі справамі. Раманчык адпрасіўся на вуліцу — пакатацца на веласіпедзе. А Лявон, патэлефанаваўшы аднаму свайму знаёмаму — Васілю, падаўся да таго. Вярнуўся апоўначы, п’яны і смешны. Зваліўся на ложак у спальні і захроп так, што закалаціліся сцены.

І, вядома ж, Алена, якая мела магчымасць выспацца толькі ў гэтую ноч, з суботы на нядзелю, не звяла вачэй. Яна была занятая тым, што тузала мужа і прасіла яго павярнуцца на бок, або заціскала яму нос, каб перакрыць на момант дыханне. Тады ён, мармычучы, паварочваўся і на некалькі хвілін сціхаў.

«Скачаш-скачаш, на цувырлах ходзіш! — злавалася Алена сама на сябе. — Вось і атрымлівай цяпер асалоду ад сваёй дабрачыннасці дома, адна, у суботу вечарам».

Як ні круці, а першы шлюбны закон адпавядае праўдзе: у ложку замужняй жанчыны заўсёды прысутнічае іншы чалавек, які з ёю абсалютна несумяшчальны”.

Надоўга “засядаюць” у чытацкай галаве таксама ўражлівыя эпізоды камедыі Ромкі, сына Алены Громчык, з жыватом і народзінамі, мужа Лявона з шэрымі трусамі ў кропачкі, знойдзены Ромкам “скарб” бацькі, расповяды Міланы пра распусту свайго мужа-пінгвіна ў клімаксе і іншыя.

Лагічна “класічнае, але банальнае пытанне Алены” у канцоўцы аповесці”:

“— І што ж рабіць?”

Самая ўмудроная з усіх жанчын у творы масажыстка Вера Іванаўна дае параду: “Жыць і цешыцца! Любіць сябе, людзей, родных і блізкіх! Рэалізавацца ў працы, у творчасці, як жанчына, як маці, як чалавек, нарэшце!.. А на астатняе, што замінае, — пляваць з дваццатай вышкі без перадышкі!”

У жанчыны для памнажэння сваіх жыццёвых сіл, знаходжання спосабаў прыстойнага выйсця з любой сітуацыі ў рэзерве заўсёды ёсць чароўнае слова “сама”. Самой усё зрабіць і ва ўсім паспець. Сама, сама, сама, сама, сама… , паводле зместу аповесці, гэта любіць тое, што жанчыну як чалавека робіць сапраўднай у самым шырокім узвышаным сэнсе…

Аповесць Людмілы Кебіч “Сама, сама, сама, сама, сама…” — сумленнае слова ў беларускай літаратуры. Менавіта так падагуліў бы свае ўражанні і развагі аб гэтым дыхтоўным творы і тады, у 2013 годзе, калі нечакана-негадана напаткаў яго ў “Полымі” і з цікавасцю, як гаворыцца, за адзін прысест адолеў. Але… Неўзабаве, а дакладней у 10-м нумары за 2014 год часопіса “Беларуская думка”, аб гэтай аповесці прачытаў, у прыватнасці, і такое катэгарычнае: “Квалифицированному читателю здесь нечем полакомиться”, — так выказалася ў артыкуле “…Плевать с двадцатой вышкі”, или Улыбка Ангела” Ірына Шатыронак. І не менш рэзка яшчэ: “В нашем случае литература не поднимает, не зовет, а опускает читателя”…

Справядліва, лічу, назвала наведзеную Ірынай Шатыронак на аповесць Людмілы Кебіч крытыку калючай, злой, несяброўскай у сваім водзыве на твор пісьменніцы (гл. газ. “Літаратура і Мастацтва”, № 17 ад 30 красавіка 2015 г) нехта Галіна Андрэева. Сціплы артыкул гэтай гэтай аўтаркі “Ці вінавата люстэрка?” — у асноўным сціслы пераказ зместу аповесці, завастрэнне ўвагі на яе актуальнасці, некаторыя асабістыя ацэнкі твора. Сярод апошніх самая бяспрэчная: “яна (аўтар аповесці) праўдзіва паказала тое, што ёсць у сучасным жыцці”.

І гэта, безумоўна, так. Чытаю і перачытваю асобныя месцы аповесці “Сама, сама, сама, сама, сама…” і зраз — душа, як той казаў, баліць, шчыміць, ледзь трывае… і адначасова дужэе, гартуецца, узвышаецца…

Чытайце, хто яшчэ не прачытаў, гэты твор! Не пашкадуеце…

Антон ПІЛІПЧЫК